Адиб Халидтің Орталық Азия тарихына арналған іргелі еңбегінің қазақша аудармасының тұсаукесері

Адиб Халидтің Орталық Азия тарихына арналған іргелі еңбегінің қазақша аудармасының тұсаукесері

2025 жылғы 23 тамызда Алматыдағы Ұлттық ғылым академиясында Карлтон колледжінің Азия және оның тарихын зерттейтіні профессор Адиб Халидтің «Орталық Азия: империялық империялар отарлағаннан бастап қазіргі заманға дейінгі жаңа тарих» атты еңбегінің қазақ тіліндегі нұсқасының тұсаукесері өтті.

Зал лық толды, бұл қоғамға терең тарихи зерттеулер қызық екенін және әлемдік ғылымды қазақ тілінде қолжетімді ететін жобаларға сұраныстың өсіп келе жатқанын көрсетті.

Кіріспе сөзінде Халид кітапты жазу тарихына тоқталды:

«Мен бұл еңбекті әуелде ағылшынтілді аудиторияға арнап жаздым, мақсатым аймақтан тыс оқырмандарды Орталық Азиямен жеңіл тілмен, бірақ сапалы түрде таныстыру болатын. Енді оның қазақ тіліне аударылып, осыншама ықылас тудырғанын көру – мен үшін үлкен мәртебе», – деді ол.

Халидтің айтуынша, ол аймаққа сырт көзбен қарағанда жиі үстемдік ететін таптаурындарға қарсы тұруды көздеді:

«Кей адамдар Орталық Азияны Ресей немесе Қытай империясының шеткі аймағы деп қабылдайды, басқасы оны ғажайыптар елі ретінде елестетеді. Мен Орталық Азия әлемнің басқа бөліктерімен қатар  империализм, отаршылдық, отарсыздандыру, урбанизация, экологиялық апаттар сияқты ұқсас тарихи үдерістерден өткенін көрсеткім келді. Оның тарихында “шеткері аймақтарға тән” өзгешелік жоқ», – деп атап өтті ғалым.

Steppe & World Publishing баспасынан шыққан қазақша нұсқа XVIII ғасырдағы Ресей мен Қытайдың аймақты жаулап алуынан басталып, совет ғасырын қамтиды және тәуелсіздік кезеңіне дейін жалғасады. Халид еңбегін бөлек ұлттық тарих тұрғысынан емес, өңірдің тарихы туралы жазуға тырысқанын айтты:

«Орталық Азия ешқашан біртұтас саяси құрылым болмағанымен, құрамындағы қоғамдар өзара тығыз байланыста болды. Кітап осы ортақ тарихты баяндауға талпынады, оны бес бөлек ұлттық нарративке бөлмейді».

Презентация барысында Халид тарихшы әрі саясаттанушы, Орталық Азия тарихы мен мәдениетіне арналған Qalam жобасының бас редакторы Жар Зардыханмен әңгімелесті. Іс-шара аясында Steppe & World Publishing-тің негізін қалаушы әрі директоры Раиса Қадыр жүргізген «сұрақ-жауап» талқылауы мазмұнды өтті. Бұл баспа да аударма жобасының жүзеге асуына елеулі үлес қосты.Талқылауда отарсыздану, тарихты зерттеу шектеулері және қазіргі әлемді түсінудегі өткенді зерделеудің мәні сияқты тақырыптар қозғалды.

CAPS Unlock ұйымы үшін бұл тұсаукесер Орталық Азияға жаһандық идеяларды бөлісудегі үшінші маңызды қадам болды.

«Бұл еңбекті таңдауымыз біздің басты миссиямызды көрсетеді. Ол – өңірдегі байланыс мен ынтымақтастықты нығайтатын аналитикалық еңбектерді қолдау. Біз шынайы өзара әрекет ортақ тарихымызды терең түсінуден басталады деп сенеміз», – деді CAPS Unlock атқарушы директоры Айда Айдарқұлова.

Бұл бастама 2023 жылы Фрэнсис Фукуяманың «Либерализм және оның сыншылары» еңбегінің қазақ және орыс тілдеріндегі басылымдарынан басталып, 2024 жылы Питер Франкопанның «Жердің айтылмаған тарихы» кітабының аудармасымен жалғасты. Енді Адиб Халидтің «Орталық Азия: жаңа тарих» еңбегімен толықты. Steppe & World баспасымен бірлесе отырып, CAPS Unlock әлемдік маңызы бар еңбектерді жергілікті тілдерге аудару дәстүрін қалыптастырды Бұл дәстүр әлі де жалғасын таппақ.

Алматыдағы тұсаукесер мұндай еңбектерге деген сұраныстың ғана емес, сондай-ақ қажетін де көрсетті. Қатысушылардың бірі атап өткендей, өңір қоғамдық талқы мен зияткерлік салада маңызды өзгерістерді бастан өтіп жүр. 

Іс-шарада түсірілген видеоны CAPS Unlock-тың YouTube арнасынан көруге болады.