Маңызы бар ғылыми еңбектерді Орталық Азиядағы аудиторияға қолжетімді ету міндетіміздің аясында CAPS Unlock Питер Франкопанның «Жердің айтылмаған тарихы» кітабын қазақ және орыс тілдеріне аударды.
2025 жылғы тамызда Алматыдағы Ұлттық ғылым академиясында Карлтон колледжінің Азия және оның тарихын зерттейтіні профессор Адиб Халидтің «Орталық Азия: империялық империялар отарлағаннан бастап қазіргі заманға дейінгі жаңа тарих» атты еңбегінің қазақ тіліндегі нұсқасының тұсаукесері өтті.
Зал лық толды, бұл қоғамға терең тарихи зерттеулер қызық екенін және әлемдік ғылымды қазақ тілінде қолжетімді ететін жобаларға сұраныстың өсіп келе жатқанын көрсетті.
Кіріспе сөзінде Халид кітапты жазу тарихына тоқталды:
«Мен бұл еңбекті әуелде ағылшынтілді аудиторияға арнап жаздым, мақсатым аймақтан тыс оқырмандарды Орталық Азиямен жеңіл тілмен, бірақ сапалы түрде таныстыру болатын. Енді оның қазақ тіліне аударылып, осыншама ықылас тудырғанын көру – мен үшін үлкен мәртебе», – деді ол.
Халидтің айтуынша, ол аймаққа сырт көзбен қарағанда жиі үстемдік ететін таптаурындарға қарсы тұруды көздеді:
«Кей адамдар Орталық Азияны Ресей немесе Қытай империясының шеткі аймағы деп қабылдайды, басқасы оны ғажайыптар елі ретінде елестетеді. Мен Орталық Азия әлемнің басқа бөліктерімен қатар империализм, отаршылдық, отарсыздандыру, урбанизация, экологиялық апаттар сияқты ұқсас тарихи үдерістерден өткенін көрсеткім келді. Оның тарихында “шеткері аймақтарға тән” өзгешелік жоқ», – деп атап өтті ғалым.
Steppe & World Publishing баспасынан шыққан қазақша нұсқа XVIII ғасырдағы Ресей мен Қытайдың аймақты жаулап алуынан басталып, совет ғасырын қамтиды және тәуелсіздік кезеңіне дейін жалғасады. Халид еңбегін бөлек ұлттық тарих тұрғысынан емес, өңірдің тарихы туралы жазуға тырысқанын айтты:
«Орталық Азия ешқашан біртұтас саяси құрылым болмағанымен, құрамындағы қоғамдар өзара тығыз байланыста болды. Кітап осы ортақ тарихты баяндауға талпынады, оны бес бөлек ұлттық нарративке бөлмейді».
Презентация барысында Халид тарихшы әрі саясаттанушы, Орталық Азия тарихы мен мәдениетіне арналған Qalam жобасының бас редакторы Жар Зардыханмен әңгімелесті. Іс-шара аясында Steppe & World Publishing-тің негізін қалаушы әрі директоры Раиса Қадыр жүргізген «сұрақ-жауап» талқылауы мазмұнды өтті. Бұл баспа да аударма жобасының жүзеге асуына елеулі үлес қосты.Талқылауда отарсыздану, тарихты зерттеу шектеулері және қазіргі әлемді түсінудегі өткенді зерделеудің мәні сияқты тақырыптар қозғалды.
CAPS Unlock ұйымы үшін бұл тұсаукесер Орталық Азияға жаһандық идеяларды бөлісудегі үшінші маңызды қадам болды.
«Бұл еңбекті таңдауымыз біздің басты миссиямызды көрсетеді. Ол – өңірдегі байланыс мен ынтымақтастықты нығайтатын аналитикалық еңбектерді қолдау. Біз шынайы өзара әрекет ортақ тарихымызды терең түсінуден басталады деп сенеміз», – деді CAPS Unlock атқарушы директоры Айда Айдарқұлова.
Климат пен қоршаған ортаның адамзат тарихын қалай қалыптастырғанын кеңінен зерттейтін бұл еңбек өркениеттер, экономикаға және геосаяси өзгерістерге ықпал еткен күштерге жаңа қырынан қарайды.
«Жібек жолдары. Әлемнің жазылмаған тарихы» атты еңбегімен танымал Франкопан климаттың өзгеруі түрді қоғамдардың қалыптасуында шешуші рөл атқарғаны жайлы зерттеуді ұсынды. «Жердің айтылмаған тарихы» кітабы оқырмандарды империялардың құлдырауынан бастап жаңа саяси және экономикалық тәртіптің қалыптасуына дейінгі тарихты қайта ойластыруға шақырады. Тарихты тек адам жасаған оқиғалар тізбегі ретінде емес, адам мен қоршаған орта арасындағы күрделі өзара әрекеттесу ретінде қарастыруға шақырады.
Тарихи тұрғыда экология және климаттағы тұрақсыздыққа шалдыққан Орталық Азия үшін бұл кітаптың маңызы ерекше. Жібек жолы бойындағы өркениеттердің өрлеуі мен құлауынан бастап шөлейттену, су тапшылығы және ауа райынан пайда болатын қазіргі заманғы қиындықтарға қатысты тақырыптар Орталық Азия саясаткерлері, ғалымдары мен азаматтары тап болатын жағдаймен терең үндеседі.
«Жердің айтылмаған тарихы» кітабының қазақ және орыс тілдерінде жарық көруі кең тараған еңбектерді жергілікті тілдерде басып шығаруды мақсат еткен CAPS Unlock-тың кітап аудару бастамасының бір бөлігі болды. Фрэнсис Фукуяманың «Либерализм және оған айтылған сын» кітабын аударғаннан кейін кейін бұл жұмыс та маңызды идеяларды қолжетімді ету, интеллектуал дискурстың деңгейін күшейту және аймақтағы пікірталастың деңгейін көтеру сияқты жолымызды жалғастырды.
Кітаптың ресми тұсаукесері 2024 жылдың тамызында Алматыда Питер Франкопанның қатысуымен өткен ашық пікірталас шеңберінде өтті. Бұл іс-шара ғалымдарға, студенттерге және жалпы оқырмағандарға кітаптың негізгі тақырыптарымен танысып, олардың Орталық Азия үшін маңызын ойластыруға мүмкіндік берді.
«Жердің айтылмаған тарихы» кітабының аудармасы кей кітап дүкендері мен онлайн-платформаларда сатылымға шықты. CAPS Unlock аймақтағы оқырмандарды осы іргелі еңбекпен танысуға және климаттың тарихты қалыптастырудағы рөлін қайта пайымдауға шақырады.
Фундаментал саяси идеяларды жергілікті талқыға енгізу бойынша жобасының аясында CAPS Unlock «Steppe & World» баспасымен серіктесіп, Фрэнсис Фукуяманың «Либерализм және оған айтылған сын» кітабының қазақ және орыс тіліне аударды. 2022 жылы ағылшын тілінде алғаш жарық көрген бұл кітап либерал демократияның қазіргі дағдарысын және бүкіл әлемдегі ашық қоғам тап болған қиындықтарды зерттейді.
Стэнфорд университетінің профессоры, жетекші саяси теоретик Фукуяма либерализм саяси спектрдің екі ұшынан да шегіне жетіп қалды дейді: бір жағынан нарық фундаментализмін бәрінен жоғары қоятын неолибералдар және екінші жағынан кімдікті саяси өмірдің басына қоятын прогрессшілер. Осылайша екі лагерь де либерализмнің негізгі қағидаттарына, оның ішінде жеке дербестік, заң үстемдігі және мемлекет билігін шектеуге қауіп төндіреді. Кітап етек жайып жатқан авторитаризм жағдайында демократия институттарын қорғаудың жолы ретінде либерализмнің классик негіздеріне оралуды жақтайды.
Либерал құндылықтар жиі бұрыс түсінілетін, бұрмаланатын немесе мүлдем жоққа шығарылатын Орталық Азия үшін бұл кітап біздің заманымыздың маңызды саяси пікірталастарының бірімен терең танысуға мүмкіндік береді. Фукуяманың либерализмге қарсы бағытты, оның ішінде, Владимир Путин басқаратын Ресей сияқты авторитар режимдер төндіретін қауіпті талдауы, аймақтағы мемлекеттік басқару, кімдік және заң үстемдігі туралы жүріп жатқан талқымен үндеседі.
«Либерализм және оған айтылатын сын» кітабының қазақ және орыс тіліндегі басылымдары 2023 жылдың тамызында Алматыда ғалымдар мен азаматтық қоғам өкілдері қатысқан пікірталас болған ашық тұсаукесер аясында жарыққа шықты. Кітап қазақша 500 және орысша 1 000 дана шектеулі таралымда басылып, Meloman кітап дүкендері мен онлайн-платформаларда қолжетімді болды.
Аударма әлемде кең тараған әрі ықпалы бар ғылыми еңбектерді Орталық Азия оқырманына қолжетімді ету мақсатындағы CAPS Unlock кітап аудару бастамасының алғашқы жобасы болды. Ол «Ашық қоғам» қорлары тарапынан қолдау тапты және CAPS Unlock-тың қоғамдық дискурстың деңгейін көтеру, азаматтық түсінікті нығайту және оқырмандарды аймақтың өзгермелі саяси өмірінде қажет идеялармен таныстыру миссиясын паш етеді.
