Қазақстанның Орталық Азиядағы интернет тұрақтылығының дамуындағы рөлі

Ең маңыздысы

• Қазақстан мен Орталық Азияның қалған бөлігі Интернетке қосылу жағынан Ресейге қатты тәуелді.
• Аймақ Еуропа арқылы спутниктік және су асты кабель байланысы арқылы Ресейге тәуелділікті төмендете алады.
• Интернетті ажырату және Қазақстан үкіметі тарапынан контенті бақылаудың басқа да түрі Интернеттің сенімділігі мен тұрақтылығын төмендетеді.

Internet Society-дің жаңа есебі Қазақстанның елде және Орталық Азияда тәуелділікті төмендету және Интернеттің тұрақтылығын арттыруға қарай қадам жасап жатқанын көрсетеді.

Алайда Интернетке халықаралық қосылу және контент тұрғысынан елдің Ресейге көптен бері тәуелділігі мен үкіметтің интернет жұмысын қасақана бұзуы Қазақстан мен өңірдің одан әрі дамуына кедергі келтіреді.

Есепті оқыңыз: Қазақстан  интернет кеңістігі: сын-қатерлер мен мүмкіндіктерді саралау

Теңізге шыға алмауынан туындайтын байланыс мәселелерін шешу

Қазақстан да Орталық Азиядағы көршілері сияқты теңізге шыға алмайтын әлемнің 44 елінің бірі болып табылады, олар су асты станциясы бар көрші елдермен байланыстыратын жерүсті талшықты-оптикалық кабельдерге сүйенеді. Су астындағы талшықты-оптикалық кабельдер Интернеттің негізін құрайды, ол арқылы құрлықаралық интернет-трафиктің шамамен 95 пайызы өтеді.

Аймақтың магистральды жер үсті талшықты-оптикалық инфрақұрылымы Ресей мен Қазақстан арасындағы шекарадағы бірнеше талшықты-оптикалық өткелдер арқылы ресейлік желілермен тығыз байланысты. Бұл Қазақстан мен Ресей арасындағы халықаралық интернет-трафиктің 95 пайызы Орталық Азияға енетін және одан шығатын халықаралық трафиктің арақатынасына сәйкес келетінін білдіреді.

Бұл инфрақұрылым сенімді болғанымен, жақында болған геосаяси шиеленіс Ресей Орталық Азиядағы интернет байланысын шектеу үшін қолданыстағы тәуелділікті қолдана ала ма деген алаңдаушылық туғызды. Бұл ұлттық және аймақтық шешім қабылдаушыларды интернетке қосылудың қосымша мүмкіндігі ретінде төмен орбиталық спутниктерге (LEO) инвестиция құюға және көптен бері айтылып келе жатқан Каспий теңізінің түбінде Еуропаға талшықты-оптикалық маршруттарға байланысты жұмысты ілгерілетуге итермеледі.

Дегенмен бұл нұсқалардың барлығының шектеулері бар. 

• LEO спутниктік байланысын дамыту енді ғана қолға алынып жатыр, ол талшықты-оптикалық байланысқа қарағанда едәуір қымбат және тек ауылдық жерлерде қолданылады.
• Каспий теңізі арқылы Еуропамен талшықты-оптикалық байланыс арқылы қосу қымбат және біршама саяси жұмысты қажет етеді. Соңғы жылдары су астындағы кабельдер де зақымдануға бейім және шабуылдың нысанасына айналуы мүмкін. 
• Орталық Азияға көршілес елдердегі (Ауғанстан, Қытай, Иран және Пәкістан) байланыс не қымбат, не тұрақсыз немесе үкіметтің қатан бақылауында. Бұл Қазақстанның жерүсті кабелдерін төсеу мүмкіндіктерін шектейді.

Бұл проблемалар шешілмегеніне қарамастан, есепте Қазақстандағы интернеттің тұрақтылығын арттыру үшін бірнеше ұсыныс бар. Олар Орталық Азияның басқа елдерінде де қолданылуы мүмкін. Оларға мыналар жатады:

• Интернет-трафиктің мемлекеттік емес, ашық, нарық басқаратын алмасуын ынталандыру. Интернеттің жергілікті жүйесі неғұрлым тұрақты болған сайын халықаралық байланысқа тәуелділік те азаяды.
• Кішігірім интернет-провайдерлердің нарыққа енуіне кедергі келтіретін IT жабдықтарға салынатын салықтар, жиілік спектріне қол жеткізу және оператор лицензияларына байланысты факторларды қысқарту нарықтағы бәсекелестікті жақсартар еді.
• Жергілікті контенті орналастыруға жол ашатын халықаралық және жергілікті бұлт провайдерлері мен хостинг провайдерлерін тарту үшін деректер орталығының нарығын дамыту және операторға тәуелсіз деректер орталықтарына инвестициялау. Қазақстан контенті локализациялау деңгейі бойынша өңірдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне ие. Алайда қазақстандық веб-сайтардың орналасуы бойынша шет елдердің ішінде Ресей бірінші орында тұр. Одан кейін Еуропа мен АҚШ бар. 

Интернетті бұғаттаудың алдын алу және мемлекеттің контенті бақылауда ұстауы

Қазақстанда және өңірде Интернеттің тұрақтылығына кері әсер ететін тағы бір тежегіш фактор – жақында орын алған Қазақстан үкіметінің интернетті бұғаттауы және интернетті бақылау дағдысы.

2019 жылы Internet Society Қазақстан үкіметі Қазақстандағы интернет-пайдаланушыларды өздерінің мобильді және басқа да құрылғыларына түбірлік сертификаттарды жүктеуге мәжбүрлейтіні туралы жаңалықты естіп, жауап ретінде мәлімдеме жариялады. Сол кезде біз интернет пайдаланушыларына үкіметке тиесілі түбірлік сертификаттар қорғалған байланысты бұза отырып, шифрланған HTTPS трафигін ұстап алуға мүмкіндік беретінін атап өттік.

2022 жылғы қаңтарда елдегі саяси толқулардан кейін Қазақстан билігі интернет қызметін тоқтатуға бұйрық берді. Интернетті пайдалану мүмкіндігі күн сайын қысқа уақытқа ғана берілді. Қазақстан азаматтарының өмірі елеулі түрде бұзылды, өйткені бұғаттау банктер мен мобильді төлем сияқты маңызды жүйелерге әсер етті. 

Бұған жол берген заңнамалық негіздер:

• 2014-2016 жылдар аралығында енгізілген, мемлекеттік түбірлік сертификаттарды құруды жеңілдеткен және бас прокуратураға сот шешімінсіз Интернетті өшіруге мүмкіндік берген байланыс туралы заңдарға түзетулер
• Ұлттық қауіпсіздік комитетіне, қорғаныс министрлігіне, ішкі істер министрлігіне және бас прокуратураға интернет-провайдерлердің желілеріне кіруге және төтенше жағдайда желіні мәжбүрлеп өшіруге мүмкіндік беретін 2018 жылғы жарлық.

Сонымен қатар қазақстандық желінің аса орталықтандырылғанынан және желілік операторлардың саны аз болуынан Интернетті өшіруді жеңілдей түседі.

Есепте Қазақстан үкіметіне интернет-провайдерлерді орталықтандырылған бақылау тетігі ретінде әрекет ететін Интернетке қол жеткізудің бірыңғай шлюзі арқылы трафикті жіберуден босату ұсынылады. Оның орнына Қазақстан ашық және жаһандық Интернетті қолдайтын, кәсіпорындардың, БАҚ пен азаматтық қоғамның үздіксіз жұмысына кепілдік беретін саясатты қабылдауы керек.

«Қазақстанның Интернет-ландшафты: қауіптер мен мүмкіндіктерді түсіну» есебімен танысыңыз.

Бұл есеп Caps Unlock грантының арқасында пайда болды.